2015/01/27

Sessiz deliller

Sessiz delil probleminden daha önce ekşi sözlük'te bahsetmiştim (burada farklı bir boyutuna gireceğim):
ornegin sozluge girdiniz ve kopeklerin depremi hissetmesiyle ilgili yazilar/videolar goruyorsunuz. aciyorsunuz, gercekten depremden hemen once ayaklanan ve 'hissetmis gibi' gorunen hayvanlar mevcut. peki kac gizli kamera, kopekleri deprem aninda cekti ve hicbir tepki vermedikleri icin internete koymadi? bunun sayisini bilmiyoruz. eger 5 videoya karsilik, internete konmamis 10000 video olsaydi (ki muhtemel), bu o kopeklerin o anda rastgele, baska bir sebepten hareket yapma olasiliklari hakkinda ne dusunmemize sebep olurdu?
Bu kavramın bu tarz uygulamalarından çok daha geniş yorumları var.

Hepimiz hayatta kısıtlı şeylere maruz kalıyoruz ve derslerimizi genelde başımıza gelen olaylardan çıkarıyoruz. Bunun dışında fazladan bilgi almak istersek, kitaplara veya başkalarının fikirlerine başvuruyoruz. Eğer çok zengin (dolayısıyla çok iyi olduğu kadar çok kötü), diğer bir deyişle sadece kendimize yetebilecek tecrübeler edinemiyorsak veya bu yeteneğe sahip değilsek, dünyaya dair fikir kaynaklarımız genelde başka kaynaklar oluyor. Yani başkalarının hikâyeleri... Fakat kendi hayatıma dönüp baktığımda, beni en çok etkileyen, en çok strese ve travmaya sokan ve dolayısıyla en etkili (ve bir cümlelik) sonuçları çıkarabildiğim şeylerin hep başkalarına anlatamadığım -en fazla birkaç kişinin bildiği- şeyler olduğunu görüyorum. Yani hayat derslerimi ve olgunlaşmamı yaşadığım tecrübeler, aynı zamanda dışarıdan görünmesini tercih etmediğim şeyler... Haliyle insanlar (örneğin bu blogu okuyanlar) benim bu tecrübelerimi bilmiyorlar. Fakat aslında benimle ilgili bilmeleri gereken belki de tek şey aslında bu tecrübeler, ama onun yerine benim bunlardan çıkarımlarımı ikinci elden okuyorlar. Neyin buradaki yazılara sebebiyet verdiğini bilemiyorlar.

Aynı şeyi örneğin tarihsel karakterlere uygulamak da mümkün. Biliminsanlarına veya ünlü işadamlarına özenen & benzemek isteyenlerin başvuru kaynağı genelde biyografik çalışmalar oluyor: Fakat bu çalışmalar da aynı probleme açık. Bu tip çalışmalarda gerek biyografi yazarının, gerekse otobiyografın kendisi tarafından aktarılan nedensel açıklamalar, genelde gürültüden başka bir şey değil; çünkü asıl ilgili olan, asıl sonuçları getiren şey buralarda yok. Bu bir insanın aktarmak istemediği bir şey olabileceği gibi, yazarın farkedemediği (sözlere dökülemeyen) bir şey de olabiliyor.

Söze dökülemeyen şeyler kavramı birkaç açıdan önemli ve sessiz delil problemine içkin bir şey: Bazı şeyler söze dökülebilir, cümleler veya paragraflar haline getirilebilir değil. Bu tecrübî olanın sözsel olana üstünlüğünden geldiği kadar, yazıya dayalı aktarma biçiminin olayları bir dizi şeklinde ele almaya zorlamasından kaynaklanıyor. Dolayısıyla asıl ilgili olanı, gereken bilgiyi, hayatımızı değiştirecek olanı bize söyleyebilecek olanlar, bir şekilde söyleyemiyor veya söylemiyor; her zaman kritik olanı bilebilmek için oldukça büyük miktarda gürültüyü ayıklamak gerekiyor, bilgi ve gürültü ayrımında uzmanlaşmış olmak gerekiyor.

Haliyle gerek dramatik olayların açıkça aktarılmasındaki sorunlar, gerekse de sözel hale gelenin aktarılamaması gibi sebeplerden, kişisel hayatımıza fikirlerini katarak baştacı etmek istediğimiz filozoflardan ve yazarlardan önemli ölçüde eksik bilgi alıyoruz. Aynı şekilde biyografi kitapları hayatını anlattığı insanın başardığı şeylere nasıl yönlendiği ile ilgili bilgi vermekten çok uzak. Tarihsel bilgiler, arada tarihçi gibi bir kişinin olmasından dolayı bile, güvenilir değiller.

Neyi bilemeyeceğimizi biliyoruz. Peki neyi bilebileceğiz? Bu sorunun bir cevabı yok. Yapabileceğimiz en iyi şey -şimdilik- yanlış çıkarımlardan kaçınmak. Ve bu çook büyük bir şey.

Kaynaklar: Yazıda kullandığım fikirlerin hepsinin kaynakları: The Black Swan, Antifragile